Kiến Trúc Đền Mẫu – Đền Cửa Ông

Đền Mẫu nằm trong quần thể di tích Lịch sử Quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông – Cặp Tiên:

Đền Mẫu thờ Tam Tòa Thánh Mẫu (Mẫu Thượng thiên, Mẫu Thượng ngàn, Mẫu Thoải phủ), Ngọc hoàng thượng đế, Nam Tào, Bắc Đẩu, Tứ vị chầu bà, Ngũ vị tôn ông, Ông Hoàng Mười, Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bẩy.

Theo tín ngưỡng của người Việt Nam kính thờ tổ tiên, trong đó việc thờ cúng, báo hiếu với cha mẹ là rất quan trọng, có thờ cha thì phải có thờ mẹ do đó khởi dựng đền Cửa Ông chỉ thờ Đức Ông (Trần Quốc Tảng), được nhân dân ta coi như một người cha. Sau đó đến năm 1907-1916 thanh đồng Nguyễn Đức Nam đã xây thêm đền Hạ để thờ Mẫu. Đây là khu di tích đầu tiên du khách đặt chân khi vào đền Cửa Ông.

Theo quan niệm của người Việt thì Nhất sinh nhị rồi sinh tam do đó quan niệm của tín ngưỡng thờ Mẫu thì Mẫu Thiên là nhất,từ Mẫu Thiên mà hóa thân thành Mẫu Địa – thứ hai, rồi lại hóa thân thành Mẫu Thoải – thứ ba. Chính vì thế trong tín ngưỡng thờ Mẫu người Việt gọi là Tam tòa Thánh Mẫu. Tam tòa Thánh Mẫu cai quản ở ba miền là miền trời, miền rừng, miền sông nước nên cùng với thờ Tam tòa thánh Mẫu người ta còn thờ thêm cả Ngọc Hoàng Thượng Đế, Nam Tào,  Bắc Đẩu,Ngũ Vị Quan Lớn, Tứ vị chầu bà…

Đền có kết cấu kiến trúc hình chữ Nhị (= ). Tiền tế gồm 3 gian kiểu tường hồi bít đốc hai bên đắp cột trụ biểu 3 mặt đắp nổi chữ Hán cổ sơn màu đen, trên đỉnh trụ đắp phượng cánh lật. Hậu cung kiểu 3 gian, chồng diêm hai tầng 6 mái, tầng mái dưới kiểu tường hồi bít đốc hai mái, chồng diêm phía trên kiểu mái đao 4 mái. Giữa Tiền tế và Hậu cung cách nhau bởi một hành lang nhỏ rộng khoảng 1m, phía trên mái làm một máng bằng tôn đỏ để hấng nước.

 

Từ tam quan nội bước lên một bậc cấp qua một ngưỡng cửa cao khoảng 30cm, trên ốp bằng gỗ là vào trong tiền tế.

* Tiền tế: Kích thước mặt bằng tiền bái: Bước gian gian giữa 3.3m, bước gian hai gian bên 3.1m. Bước cột giữa cột cái đến cột cái 2.7m, giữa cột cái đến cột quân 1.3m. Chiều cao tới đỉnh mái là 5.3m từ nền đến đáy là thượng lương.

Để vào Tiền tế đền Mẫu ta đi qua hệ thống cửa gồm 3 cửa ra vào mỗi cửa có 6 cánh, phía trên mỗi hệ thống cửa có 3 mắt cửa, các cánh cửa ăn mộng vào cột quân, phía ngoài các cột quân được ốp các câu đối máng sơn màu đỏ, xung quanh viền chạm hoa văn dây sơn vàng trang trí, bên trong khắc nổi chữ Hán cổ sơn vàng đã bị ngả sang màu trắng. Ăn mộng vào cột quân phía trên là 4 đầu bẩy đưa ra ngoài hiên để đỡ mái, các đầu bẩy chạm nổi hoa văn sóng nước, vân mây thếp vàng trang trí, dưới đầu bảy là diềm mái chạm sóng nước. Mái hiên này được lợp bằng gói vảy và chỉ cao ngang cột trụ biểu. Phía trên mái hiên này là chồng diêm cũng có các đầu bẩy ăn mộng vào cột quân đưa ra đỡ mái nhưng mái trên ngắn hơn mái dưới (mái hiên).

– Mái lợp bằng ngói mũi hài, bờ mái bờ chảy trát chỉ theo lối cổ truyền. Hai đầu bờ mái Tiền tế đắp kìm nóc.

– Nền lát ngạch Bát.

– Cột kiểu thượng thu hạ thách nằm trên hệ thống chân tảng bằng đá chạm hai lớp, lớp trên là hình tròn chạm nổi các cánh sen đặt trên chân đỡ hình vuông.

– Vì nóc kiểu giá chiêng chồng rường con nhị, hai con rường dưới cùng nằm trên câu đầu là hai con rường cụt, chính giữa vì nóc để cách một khoảng 30cm, phía trên có 2 con rường kề lên nhau, đỡ giữa các con rường là đấu vuông thót đáy, toàn bộ câu đầu và các con rường hai đầu đều được chạm nổi lá cách điệu mềm mại, thếp vàng trang trí, phía dưới vì nóc giữa là đầu dư được chạm hình đầu rồng thếp vàng. 2 vì nóc bên hồi phía dưới là nghé được chạm nổi lá cách điệu mềm mại và được thếp vàng trang trí.

– Vì nách kiểu giá chiêng chồng rường, các con rường được chạm nổi lá cách điệu thếp vàng, phía dưới là nghé cũng được chạm nổi lá cách điệu mềm mại thếp vàng

– Hệ thống xà hạ, xà trung, xà thương: Xà hạ ăn mộng từ các cột quân chạy xung quanh Tiên tế. Xà hạ phía trước được đặt trên hệ thống cửa, xà hạ phía sau được đặt trên tường. Từ hệ thống xà hạ lại có các cột trốn đưa lên ăn mông đỡ xà nách. Từ đây có vách gỗ chạy xung quanh trên xà hạ được chạm hoa văn dây trang trí, phía trên giật cấp vào khoảng 50cm lợp mái ở trên, tiếp đến là hệ thống xà trung chạy xung quanh, trên xà là một vách dạy dọc theo xà chạm đề tài tứ linh, tứ quý, hoa lá trang trí, tiếp theo đến hệ thống ván lá gió tạo sự thông thoáng cho không gian trong đền.

* Hậu cung: Từ Tiền tế qua một hành lang, bước lên một bậc cấp và một ngưỡng cửa để vào Hậu cung. Hệ thống cửa gồm 3 cửa ra vào mỗi cửa có 6 cánh phía trên mỗi hệ thống cửa có 3 mắt cửa, các cán cửa ăn mộng vào cột quân, phía ngoài các cột quân được ốp các câu đối máng sơn màu đỏ, xung quanh viền chạm hoa văn dây sơn vàng trang trí, bên trong khắc nổi chữ Hán cổ sơn vàng.

Kích thước Hậu cung như sau: Bước gian gian giữa 3,3m, bước gian hai gian bên 3.100mm. Bước cột giữa cột cái đến cột cái 2,7m, giữa cột cái đến cột quân 1.300 mm. Chiều cao tới đỉnh mái là 7,7mtừ nền đến đáy là thượng lương gian giữa nhô cao và là 5,1mm từ nền đến đáy là thượng lương gian bên.

– Mái lợp bằng ngói mũi hài, bờ mái bờ chảy trát chỉ theo lối cổ truyền. Hai đầu bờ mái đắp kìm nóc, ở giữa có hiệu tự. Các đao mái hậu cung dâng cao, tường hồi dốc mái hậu cung có đấu.

– Nền lát gạch Bát.

– Hệ thống cột kiểu thượng thu hạ thách. Cột cái đường kính khoảng 45cm, cột quân đường kính khoảng 30cm. 4 cột cái và cột quân giáp tường hồi có kích thước bé hơn, cột cái khoảng 30cm, cột quân đường kính chỉ khoảng 25cm. Các cột được đặt trên hệ thống chân tảng bằng đá, lớp trên chạm hình cánh sen, đặt trên lớp dưới là hình vuông.

– Hệ thống vì nóc, vì nách, xà hạ, xà trung, xà thượng và các mảng trang trí trên các xà đều như Tiền tế, tuy nhiên tại Hậu cung gian chính giữa trên mái làm kiểu chồng diêm nên hai cột cái cao lên trên hơn các cột ở gian bên 2,6m. Tường bao che xây bằng gạch chỉ.